Döviz Pozisyon Açığı Nedir? Kur Riski Yönetiminde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Döviz Pozisyon Açığı (Kısa Pozisyon) Nedir ve Nasıl Oluşur?

Döviz pozisyon açığı ya da finansal literatürdeki adıyla kısa pozisyon (short position), bir kurumun veya bireyin yabancı para cinsinden yükümlülüklerinin yabancı para varlıklarından daha fazla olması durumudur. Bu dengesizlik, yerel para biriminin yabancı para birimleri karşısında değer kaybetmesi hâlinde borçlunun kur farkı zararıyla karşılaşmasına yol açar. Kur riski yönetiminin temel hareket noktası, bilanço içi ve bilanço dışı yabancı para dengesini kontrol edilebilir bir sınırda tutmaktır.

İşletmeler çoğunlukla hammadde ya da makine ithalatı yaparken döviz cinsinden borçlanmakta, ancak ürettikleri mal ve hizmetleri iç piyasada Türk lirası üzerinden satmaktadır. Gelir akışı yerel para birimine dayalıyken, gider ve borç servisinin döviz cinsinden gerçekleşmesi durumunda açık pozisyon kendiliğinden meydana gelir. Uluslararası ticarette ve finans dünyasında döviz kurlarının nasıl belirlendiği ve kurlardaki değişim dinamikleri anlaşıldığında, açık pozisyonun doğurduğu riskler daha net görülebilir.

Döviz açığı yalnızca ticari işletmeler için değil, yabancı para cinsinden borçlanan bireyler veya kamu kurumları için de benzer riskler barındırır. Gelir kalemi ile borç ödeme kaleminin para birimi uyuşmadığında, kurdaki en ufak bir yukarı yönlü hareket nakit akışını zorlayarak finansal sıkıntı yaratabilir.

Bilanço İçi ve Bilanço Dışı Net Döviz Pozisyonunun Hesaplanması

Bir işletmenin kur hareketlerinden ne ölçüde etkileneceğini belirlemek için net döviz pozisyonu hesaplanır. Bu hesaplama iki temel katmandan meydana gelir: bilanço içi yabancı para pozisyonu ve bilanço dışı yabancı para pozisyonu. İki katmanın toplamı, nihai net döviz pozisyonunu verir.

Bilanço içi pozisyon, şirketin mevcut varlıkları ile yükümlülükleri arasındaki farktır. Kasa ve bankalardaki döviz mevduatları, döviz cinsinden ticari alacaklar ve yabancı para menkul kıymetler varlık kalemlerini oluşturur. Yabancı para krediler, vadeli ithalat borçları ve yurt dışı finansal borçlar ise yükümlülük tarafında yer alır. Yabancı para yükümlülüklerin yabancı para varlıklardan çıkarılmasıyla bilanço içi net pozisyona ulaşılır.

Türev işlemler ise bilanço dışı pozisyonda değerlendirilir. Şirket vadeli döviz alım ya da satım sözleşmeleri yapmışsa, bu taahhütler net döviz pozisyonuna dâhil edilir. Aşağıdaki tabloda varsayımsal bir işletmenin döviz varlık ve yükümlülük dengesi örnek olarak sunulmuştur:

Tablodaki örnek hesapta görüldüğü üzere, bilanço içinde 400.000 dolar seviyesinde olan açık pozisyon, türev piyasalar aracılığıyla 150.000 dolar vadeli alım yapılarak 250.000 dolara geriletilmiştir. İşletmeler olası kur dalgalanmalarının maliyetlere etkisini görmek adına bir döviz kâr zarar hesaplama aracı kullanarak senaryo analizleri yapabilir.

Mevzuat Çerçevesi: TCMB ve BDDK Düzenlemeleri

Türkiye'de kur riski hem bankacılık sektörü hem de finansal kesim dışındaki reel sektör firmaları için sıkı yasal çerçevelere bağlanmıştır. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, finansal istikrarı izlemek amacıyla Sistemik Risk Veri Takip Sistemi (SRVTS) üzerinden kurumsal firmaların döviz pozisyonlarını takip eder. Belirli nakdi ve gayri nakdi kredi eşiğini aşan firmalar, döviz varlık ve borç yapılarını düzenli aralıklarla TCMB veri tabanına bildirmekle yükümlüdür.

Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar kapsamında reel sektörün yabancı para cinsinden kredi kullanımına da sınırlamalar getirilmiştir. Döviz geliri bulunmayan yurt içi yerleşik şirketlerin döviz cinsinden veya dövize endeksli kredi kullanması yasaklanmış, istisnalar ise yalnızca yüksek tutarlı yatırımlar ve kamu garantili projeler gibi dar bir çerçeveyle sınırlandırılmıştır. Buradaki amaç, gelirleri TL olan firmaların gereksiz kur riski üstlenmesini önlemektir.

Bankacılık tarafında ise denetim Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) tarafından yürütülür. Bankaların Yabancı Para Net Genel Pozisyon / Özkaynak Standart Oranı mevzuatla belirlenmiştir. BDDK, bankaların özkaynaklarına kıyasla aşırı açık ya da fazla pozisyon almasını engelleyerek finansal sistemin olası kur şoklarına karşı dayanıklılığını korur.

Kur Riski Yönetiminde Korunma Yöntemleri ve Dikkat Edilecekler

Döviz pozisyon açığı taşıyan işletmeler için riskin yönetilmesi, varlık ve borç dengesinin uyumlu kılınması esasına dayanır. Bu süreçte uygulanan yöntemler operasyonel ve finansal olarak ikiye ayrılır.

Operasyonel korunmanın başında doğal korunma (natural hedging) gelir. Doğal korunma, firmanın yabancı para borçlarını yine yabancı para cinsinden elde ettiği gelirlerle dengelemesidir. İhracat yapan bir firmanın ithal girdi maliyetlerini ihracat gelirleriyle kapatması, kur dalgalanmalarının bilançoya verebileceği tahribatı sınırlar. Ayrıca sözleşmelerde yerel para biriminin kullanılması veya kur farkı uyarlama maddelerine yer verilmesi de operasyonel tedbirler arasındadır.

Finansal korunma tarafında ise türev piyasa araçları devreye girer. Vadeli işlem sözleşmeleri, forward ve swap sözleşmeleri ile opsiyonlar, döviz kurunun gelecekteki seviyesini bugünden sabitlemeye ya da kur artışlarına karşı tavan maliyet oluşturmaya yarar. Böylece işletmeler nakit akışlarını öngörülebilir bir plan dâhilinde sürdürebilir.

Döviz pozisyon açığını yönetirken yapılan en yaygın hatalardan biri vadelerin uyumsuzluğudur. Kısa vadeli döviz borçlarıyla uzun vadeli yatırımların finanse edilmesi, kur yükseldiğinde şirketi likidite sıkışıklığına sürükler. Yükümlülüklerin geri ödeme takvimi ile alacakların tahsilat takviminin paralel ilerlemesi gerekir. Bir diğer unsur, farklı döviz cinsleri arasındaki parite riskidir. Borcu avro, alacağı dolar cinsinden olan işletmelerde çapraz kur ve parite hesaplamaları titizlikle izlenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Döviz pozisyon açığı nedir?

Döviz pozisyon açığı, bir kişi veya kurumun döviz cinsinden borç ve yükümlülüklerinin, döviz varlık ve alacaklarından fazla olması durumudur. Bu açık pozisyonda yabancı para birimlerinin değer kazanması, yerel para cinsinden borç tutarının ve kur farkı giderlerinin artmasına yol açar.

Döviz pozisyon açığı her zaman kur zararı üretir mi?

Hayır, pozisyon açığı taşınması kur artmadığı veya yabancı para değer kaybettiği dönemlerde doğrudan zarar yazmaz; hatta kur gerilerse kâr dahi oluşturabilir. Ancak kurların yukarı yönlü hareket ettiği piyasa koşullarında açık pozisyon kur zararına dönüşür.

Döviz geliri olmayan şirketler döviz kredisi kullanabilir mi?

Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar uyarınca, döviz geliri olmayan yurt içi yerleşik şirketlerin döviz kredisi kullanması genel kural olarak yasaklanmıştır. Yalnızca mevzuatta açıkça tanımlanan belirli tutarın üzerindeki yatırım kredileri veya ihracat taahhütlü işlemler gibi istisnai hallerde kullanım mümkündür.

Doğal korunma (natural hedging) ne anlama gelir?

Doğal korunma, türev piyasa sözleşmelerine gerek kalmadan şirketin ticari gelir ve gider dengesini aynı yabancı para cinsinde kurarak kur riskini sıfırlama veya asgari düzeye indirme yöntemidir. İthalat yapan bir şirketin eş zamanlı olarak döviz getirisi sağlayan ihracat faaliyetleri yürütmesi doğal korunmaya tipik bir örnektir.